ارسلان – ویسبادن، ۲۴ دسامبر ۲۰۲۵
چکیده
شعر «بیستوچهار ساعت» متنی است در حوزهی شعر تأملی–روایی معاصر که با تمرکز بر تجربهی زیستهی زمان، انتظار و بیگانگی، وضعیت انسان شهری در غربت را بازنمایی میکند. این مقاله با رویکردی تحلیلی–تطبیقی، شعر را از منظر ساختار، زبان، تصویرسازی، زمانمندی، موسیقی درونی، لایههای روانشناختی و اجتماعی، و جایگاه سبکی بررسی کرده و آن را در نسبت با جریانهای شعر معاصر فارسی و شعر مدرن جهانی تحلیل میکند.
۱. مقدمه
در شعر معاصر، یکی از گرایشهای مهم، حرکت از روایت حادثهمحور به سوی ثبت وضعیت است؛ وضعیتی که در آن «اتفاق نیفتادن» خود به مسئلهی اصلی بدل میشود. شعر «بیستوچهار ساعت» بهطور کامل در این قلمرو قرار میگیرد. شاعر نه بهدنبال بیان رخدادی خاص، بلکه در پی ثبت کیفیتی از زیستن است: زیستن در زمان کشدار، در انتظار ممتد، در حضور بیحضورِ دیگران.
عنوان شعر، با اشاره به یک بازهی زمانی دقیق و روزمره، خواننده را به سمت امر عینی میکشاند؛ اما متن بهسرعت این انتظار را برهم میزند و نشان میدهد که این «بیستوچهار ساعت» نه یک روز عادی، بلکه چرخهای روانی، تکرارشونده و فرساینده است.
۲. ساختار و معماری متن
ساختار شعر بر بندهای کوتاه و مستقل استوار است. هر بند همچون واحدی خودبسنده عمل میکند، اما در کنار بندهای دیگر، شبکهای از معنا میسازد. این ساختار قطعهقطعه، با مضمون شعر هماهنگ است؛ زیرا تجربهی زمان و انتظار نیز در شعر، پیوسته و روان نیست، بلکه گسسته، مکثدار و منقطع است.
حرکت شعر نه خطی است و نه رو به اوج؛ بلکه دورانی و چرخهای است. آغاز شعر با فضای عمومی بازار و پایان آن با حرکت تکراری «هر روز بر زمین خیس راه رفتن» نشان میدهد که شعر به نقطهای تازه نمیرسد، بلکه به همان وضعیت آغازین بازمیگردد. این بازگشت، نه ضعف ساختاری، بلکه انتخابی آگاهانه برای تثبیت مفهوم تعلیق و ایستایی است.
۳. زبان و بیان
زبان شعر ساده، شفاف و بهدور از آرایههای پرطمطراق است. شاعر از واژگان روزمره استفاده میکند، اما آنها را در بافتی قرار میدهد که بار معنایی تازهای مییابند. افعال اغلب در زمان حال یا گذشتهی سادهاند و لحن گزارشی دارند. این لحن، نوعی خنثیبودن آگاهانه را القا میکند که با فضای عاطفی شعر همخوان است.
حذف «منِ شاعر» از متن و پرهیز از خودافشایی مستقیم، سبب میشود شعر به تجربهای جمعیتر نزدیک شود. خواننده میتواند خود را بهراحتی در این فضا جای دهد، بیآنکه با صدای مسلط شاعر مواجه شود.
۴. تصویرسازی و نظام نشانهها
تصاویر شعر عینی، ملموس و مینیمالاند. شاعر از عناصر سادهای چون بازار، سرما، اتاق، شب، باد، موبایل، قهوه و پنجره بهره میگیرد، اما این عناصر در متن به نشانههایی چندلایه بدل میشوند.
بازار پایان سال، نماد ازدحام بیمعنا و شادی جمعی است که در تضاد با تنهایی فردی قرار میگیرد. سرما که «در تن فرو میرود»، به نفوذ تدریجی اندوه و بیگانگی اشاره دارد. اتاق تاریک، فضای درونی ذهن را بازنمایی میکند؛ جایی که تصاویر خاطرهگون «رژه میروند». شبِ ماندگار، استعارهای از وضعیت روانی ایستاست که قصد پایان ندارد.
قهوهی سردشده و زنگ عجول موبایل، از مهمترین تصاویر شعرند. این دو عنصر، انتظار مدرن را نشان میدهند: انتظاری وابسته به فناوری، اما تهی از تماس انسانی واقعی. کلبهی گوشهی حیاط نیز بهعنوان تصویری از «خودِ منزوی» عمل میکند؛ بخشی از وجود که در حاشیه مانده و حامل «رازی از تنهایی» است.
۵. زمانمندی و فلسفهی انتظار
مفهوم زمان، هستهی مرکزی شعر است. زمان در این متن، نه کمّی و ساعتمحور، بلکه کیفی و روانشناختی است. شاعر با تقابل «روزهای زودگذر» و «شبهای دیرگذر» نشان میدهد که ادراک زمان تابع معنا و وضعیت ذهنی است.
انتظار در شعر، حالتی پویا اما بیثمر است. انتظار چیزی را به جلو نمیبرد، بلکه زمان را کش میآورد و فرسوده میکند. از این منظر، شعر به سنتهای فلسفیای نزدیک میشود که زمان را تجربهای درونی و وابسته به آگاهی انسان میدانند.
۶. لایهی روانشناختی
از منظر روانشناسی ادبی، شعر تصویری دقیق از حالتهای تعلیق، خستگی عاطفی و نوعی افسردگی خفیف ارائه میدهد. نبود فریاد، نبود بحران آشکار و نبود انفجار احساسی، خود نشانهی نوعی فرسایش درونی است. جملهی «سراغ هم نگیر» بیانگر مکانیسم دفاعی ذهن برای پرهیز از فعالشدن خاطرههاست.
شعر نشان میدهد که چگونه ذهن، در مواجهه با فقدان معنا، به تکرار و سکون پناه میبرد. این وضعیت، نه بحرانی ناگهانی، بلکه حالتی ممتد و خزنده است.
۷. بُعد اجتماعی و زیست شهری
شعر «بیستوچهار ساعت» را میتوان متنی اجتماعی دانست، بیآنکه به شعار یا موضعگیری مستقیم متوسل شود. فضای شهری، ارتباطات دیجیتال، نبود دیدار حضوری و احساس بیگانگی در جمع، همگی به تجربهی انسان معاصر اشاره دارند.
بازار شلوغ، موبایل، و انتظار بیپاسخ، نشانههای زیست در جامعهایاند که ارتباط در آن فراوان، اما رابطه کمرنگ است. شعر از این منظر، نقدی خاموش اما عمیق بر وضعیت انسان مدرن ارائه میدهد.
۸. موسیقی درونی و ریتم
موسیقی شعر بر پایهی سکوت، مکث و تکرار بنا شده است. شکست سطرها، کوتاهی جملات و فاصلهگذاری میان واژگان، ریتمی کند و کشدار میسازد که تجربهی انتظار را در سطح آوایی نیز بازتولید میکند.
تکرار واژهی «انتظار» و بازگشت به تصاویر مشابه، نوعی موسیقی درونی مینیمال ایجاد میکند که با فضای سرد و خاکستری شعر هماهنگ است.
۹. مقایسهی تطبیقی و جایگاه سبکی
در قیاس با شعر کلاسیک فارسی، این شعر از تخیل استعاری پرشکوه و موسیقی بیرونی فاصله گرفته و به سادگی و عینیت روی آورده است. در نسبت با شعر معاصر فارسی، میتوان آن را در کنار جریانهایی قرار داد که بر سکون، زیست شهری و تنهایی تمرکز دارند، اما تفاوت آن در کنترل شدید احساسات و پرهیز از بیان عاطفی آشکار است.
در سطح جهانی، شعر با سنت شعرهای مینیمال و اگزیستانسیال قرابت دارد؛ آثاری که بهجای روایت داستان، وضعیت ذهنی انسان را ثبت میکنند و زمان را به تجربهای درونی تبدیل میسازند.
۱۰. ارزیابی نهایی و امتیازدهی
با توجه به مجموع مؤلفههای زبانی، ساختاری و مفهومی، میتوان ارزیابی زیر را ارائه داد:
زبان و بیان: ۹ از ۱۰
تصویرسازی و نمادپردازی: ۹ از ۱۰
ساختار و انسجام: ۸٫۵ از ۱۰
موسیقی درونی: ۸٫۵ از ۱۰
عمق مفهومی و فلسفی: ۹ از ۱۰
امتیاز کل: ۹ از ۱۰
۱۱. جمعبندی
«بیستوچهار ساعت» شعری است آرام، دقیق و تأملبرانگیز که بهجای جلب توجه با شگردهای زبانی یا تصویری، بر همنشینی خواننده با یک وضعیت انسانی تکیه میکند. این شعر در سکوت خود معنا میسازد و در مکثهایش سخن میگوید. جایگاه آن در شعر معاصر، جایگاه متنی است که از هیاهو فاصله میگیرد و به ژرفای تجربهی زیسته نزدیک میشود؛ شعری که نه میخواهد زمان را متوقف کند و نه از آن بگریزد، بلکه آن را همانگونه که حس میشود، ثبت میکند.
